22 صفر - درگذشت موفّق عباسى - سال 278 هجرى قمرى

 

معتمد عباسى دررجب سال 256 قمرى پس از بركنارى مهتدى عباسى به خلافت رسيد.(1)

پس از قدرت گرفتن وى ، برادرش محمد بن ‏متوكل، معروف به الموفق باللّه كه مردى زيرك و كاردان بود، در كنارش به قدرت رسيد.

او، از سوى معتمد ولايت مكه را بر عهده داشت. امّا هنگامى كه درگيرى سپاهيان معتمد با نيروهاى صاحب‏زنج در جنوب عراق شدت پيدا كرد و معتمد در برابر زنگيان نتوانست، كارى از پيش برد و روز به روز بر قدرت صاحب‏زنج افزايش پيدا مى‏كرد، در اين هنگام موفق‏عباسى از مكه به يارى برادرش شتافت.

معتمد عباسى براى تقويت برادرش موفق‏ باللّه، حكومت مكه، مدينه، كوفه، يمن، بغداد، واسط، سواد، كوره‏هاى دجله، بصره و اهواز را به وى سپرد. هم چنين در سال 258 قمرى ولايت مصر، قنسرين و عواصم را به موفق واگذار كرد، تا با گردآورى سپاهى عظيم به نبرد صاحب‏زنج پردازد.(2)

معتمد عباسى با اين گونه كارها، بيشتر مناطق تحت حكومت را به برادرش سپرد. بدين جهت موفق ‏باللّه، به فرد توان‏مند خلافت تبديل گرديد. تمام امور كشورى و لشكرى خلافت، با تدبير و خواست وى تنظيم مى‏يافت.

معتمدعباسى در سال 261 قمرى، پسر خردسال خود به نام جعفر را به ولايت‏عهدى برگزيد و او را "المفوض ‏باللّه" لقب داد و حكومت مناطقى چون افريقا، مصر، شام، جزيره، موصل و ارمنستان را به او سپرد و موسى ‏بن ‏بغاه را با او همراه كرد. هم چنين برادر خود، موفق ‏باللّه را پس از جعفر به ولايت‏عهدى برگزيد و وى را به "الناصر بالله و الموفق ‏للّه" ملقب ساخت و حكومت شرق عالم اسلام، مناطق ايران، عراق، عربستان و يمن را به او سپرد.

معتمد، وصيت كرد كه پس از مرگ او، اگر جعفر به حد بلوغ رسيده باشد، مقام خلافت‏رابرعهده گيرد، ولى اگر به چنين سنينى نرسد، عمويش موفق ‏بالله، خلافت را بر عهده گيرد و ولايت‏عهدى خويش را به جعفر واگذار كند.(3)

هر چه زمان مى‏گذشت، بر قدرت و شوكت موفق ‏بالله افزوده مى‏شد و گرايش مردم به وى زيادتر مى‏گرديد. (4) معتمد عباسى از فزونى قدرت برادرش در امر خلافت، رشك مى‏برد و در نهان احساس خطر و ناراحتى مى‏كرد. تا اين كه در سال 269، خويشتن‏دارى‏اش از دست داد و براى كوتاه كردن دست موفق ‏بالله، از احمد بن ‏طولون، حاكم مصر و شام يارى خواست و جهت پيوستن به او راهى مصر گرديد. ولى با تدبير فرماندهان و طرفداران موفق‏ باللّه، به آرزوى خويش دست نيافت و با سرافكندگى به دارالخلافه در سامرا برگشت.

در كنار موفق ‏باللّه، فرزندش ابوالعباس، كه بعدها به "المعتضد" ملقّب گرديد، نيز به قدرت رسيد و فرماندهى بسيارى از جنگ‏ها را بر عهده گرفت و پيروزى‏هاى چندى به دست آورد.

سرانجام موفق ‏باللّه ‏عباسى، پيش از مرگ برادرش معتمدعباسى، در 49 سالگى، در ماه صفر سال 278 قمرى به علت بيمارى نقرس، زمين‏گير شد و توان سوارشدن بر مركب را از دست داد.

وى بنا به روايت ابن‏خلدون، هشت روز مانده به پايان صفر سال 278، وفات يافت و در رصافه به خاك سپرده شد.

پس از مرگ او، سرداران و سپاهيانش گردآمده و با پسرش ابوالعباس به ولايت‏عهدى بيعت كردند و وى را ملقّب به "المعتضد" نمودند.(5)

ولى بنا به روايت ابن‏عساكر، در تاريخ وفات موفق‏باللّه، دو قول نقل شده است: بنا بر قول اوّل، وى در هشتم صفر و بنا بر قول دوّم، هشت روز مانده به پايان ماه صفر سال 278، بدرورد حيات گفت.(6)

موفق ‏باللّه، گرچه به عنوان خليفه عباسى شناخته نشده است، وليكن در مدت بيست و سه سال از خلافت برادرش معتمدعباسى، حدود 22 سال قدرتمندترين شخص حكومت بود.

 

پی نوشت ها:

1- تاريخ ‏ابن‏خلدون، ج2، ص 472

2- همان، ص 476

3- همان، ص 484

4- تاريخ‏ دمشق (ابن عساكر)، ج52، ص 221 و تاريخ ‏الخلفاء (سيوطي)، ج1، ص 363

5- تاريخ ‏ابن‏خلدون، ج2، ص 520

6- تاريخ ‏دمشق، ج52، ص 222

فیس بوک Facebook فارسی العربی English
تمامی حقوق این وب سایت متعلق به اداره کل دانش آموختگان جامعة المصطفی العالمیه می باشد